Wiele par, podejmując decyzję o rozpoczęciu starań o dziecko, spodziewa się szybkiego rezultatu. Gdy kolejne testy ciążowe nie pokazują upragnionych dwóch kresek, mogą pojawić się pierwsze obawy. Kilka miesięcy starań nie zawsze oznacza jednak zaburzenia płodności. Jeśli czas oczekiwania na ciążę się przedłuża albo występują niepokojące objawy, warto sprawdzić możliwe przyczyny niepłodności u kobiety i mężczyzny. O najczęstsze przyczyny niepłodności oraz sygnały wymagające konsultacji zapytaliśmy
ekspertkę, dr n. med. Joannę Figułę, wicedyrektorkę ds. medycznych Kliniki ARTVIMED w Krakowie.
Kiedy rozpocząć diagnostykę niepłodności?
Diagnostykę niepłodności zwykle rozpoczyna się po 12 miesiącach regularnego współżycia bez antykoncepcji, jeśli kobieta ma mniej niż 35 lat, oraz po 6 miesiącach, jeśli ma 35 lat lub więcej. Po 40. roku życia lub przy nieregularnych cyklach, podejrzeniu endometriozy,
chorób jajowodów albo czynnika męskiego warto zgłosić się wcześniej. Diagnostyka powinna obejmować oboje partnerów równolegle.
Obniżona rezerwa jajnikowa i badanie AMH
U kobiet jednym z najważniejszych czynników wpływających na płodność jest wiek. Z czasem zmniejsza się liczba komórek jajowych i pogarsza się ich jakość, co obniża szanse na zajście w ciążę. Gdy istnieją wskazania, lekarz może zalecić badanie poziomu hormonu AMH oraz ocenę liczby pęcherzyków antralnych w USG. Wyniki pomagają określić rezerwę jajnikową i przewidzieć odpowiedź jajników na stymulację, ale same nie rozstrzygają, czy kobieta zajdzie naturalnie w ciążę. Niski poziom AMH nie oznacza, że ciąża jest niemożliwa.
Wynik należy interpretować łącznie z wiekiem, wywiadem i obrazem USG. Kobieta rodzi się z określoną pulą pęcherzyków jajnikowych. Ich liczba zmniejsza się przez całe życie, dlatego. rezerwa jajnikowa obniża się wraz z wiekiem.
Zaburzenia hormonalne i zaburzenia owulacji
Długość i regularność miesiączek to kolejne kwestie, na które warto zwrócić uwagę.
Prawidłowy cykl menstruacyjny zwykle trwa od 21 do 35 dni. Znaczne skrócenie lub wydłużenie cyklu, duże nieregularności albo plamienia między miesiączkami mogą sygnalizować problem. Takie objawy mogą wiązać się z zaburzeniami hormonalnymi, zaburzeniami owulacji lub nieprawidłowym wzrostem błony śluzowej macicy. Możliwe przyczyny obejmują między innymi choroby tarczycy, zespół policystycznych jajników, czyli PCOS, zaburzenia fazy lutealnej, otyłość i związane z nią choroby metaboliczne, a także przyjmowanie niektórych leków. Warto omówić objawy z lekarzem, który dobierze odpowiednie badania.
Endometrioza a niepłodność
Silny ból podczas miesiączki lub współżycia, przewlekły ból miednicy i trudności z zajściem w ciążę mogą wskazywać na endometriozę albo stan zapalny w obrębie miednicy mniejszej.
Endometrioza jest przewlekłą chorobą zapalną, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy występuje poza jamą macicy. Dotyczy około 10% kobiet w wieku rozrodczym, a jej rozpoznanie bywa opóźnione. Stan zapalny i zmiany anatomiczne związane z chorobą mogą utrudniać owulację, zapłodnienie lub zagnieżdżenie zarodka. Dlatego endometrioza jest jedną z ważnych przyczyn niepłodności u kobiet.
Niedrożność jajowodów po zabiegach i chorobach
Niektóre choroby i procedury medyczne mogą obniżać płodność. Operacje w obrębie jamy brzusznej, stany zapalne miednicy mniejszej lub endometrioza mogą prowadzić do zrostów i niedrożności jajowodów. Takie zmiany utrudniają spotkanie komórki jajowej z plemnikiem.
Drożność jajowodów ocenia się za pomocą badania dobranego przez lekarza, na przykład HSG lub badania USG z kontrastem. Laparoskopia nie jest badaniem rutynowym i wykonuje się ją przy określonych wskazaniach. W przypadku poważnych nieprawidłowości, takich jak obustronna niedrożność jajowodów, lekarz może omówić z parą zapłodnienie pozaustrojowe. U mężczyzn na płodność mogą wpływać między innymi przebyte zapalenie jąder, leczenie onkologiczne lub operacje w obrębie układu moczowo-płciowego.
Masa ciała i styl życia a płodność
Masa ciała i styl życia mogą wpływać na płodność kobiet i mężczyzn. Zarówno nadwaga i otyłość, jak i niedowaga mogą zmniejszać szanse na zajście w ciążę. Nieprawidłowej masie ciała często towarzyszą zaburzenia hormonalne lub metaboliczne. BMI jest prostym wskaźnikiem przesiewowym opartym na proporcji masy ciała do wzrostu, ale nie zastępuje indywidualnej oceny stanu zdrowia. Na płodność mogą niekorzystnie wpływać także brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu, nadmierne spożywanie alkoholu, inne używki oraz przewlekły stres. W okresie starań, a najlepiej już kilka miesięcy wcześniej, warto zadbać o sen, ruch, zbilansowaną dietę i ograniczenie używek.
Przyczyny niepłodności u mężczyzn
Czynnik męski może występować w około połowie par z niepłodnością, samodzielnie lub razem z przyczyną po stronie kobiety. Nieprawidłowe mogą być między innymi liczba plemników, ich ruchliwość i budowa, a także objętość ejakulatu. Przyczyny obejmują między innymi otyłość, choroby ogólnoustrojowe, palenie tytoniu, działanie substancji toksycznych, przebyte zapalenie jąder oraz radio- lub chemioterapię. Podstawowym badaniem jest badanie nasienia, które ocenia jego najważniejsze parametry. Sam wynik nie pozwala jednak definitywnie uznać mężczyzny za płodnego lub niepłodnego. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz może zalecić powtórzenie badania i konsultację andrologiczną. W zależności od przyczyny leczenie lub metody wspomaganego rozrodu mogą pomóc parze w uzyskaniu ciąży.
Czy zespół wrogiego śluzu jest przyczyną niepłodności?
Czynniki szyjkowe i immunologiczne rzadko są jedyną lub główną przyczyną niepłodności.
Określenie „zespół wrogiego śluzu” nadal pojawia się w języku potocznym, jednak test po stosunku nie jest obecnie rutynowo zalecany. Badanie jest subiektywne, ma ograniczoną powtarzalność i zwykle nie zmienia dalszego postępowania.
Zakres diagnostyki dobiera lekarz na podstawie wywiadu i pozostałych wyników.
Jak wygląda diagnostyka niepłodności?
Najważniejsze jest rozpoznanie przyczyn trudności z poczęciem dziecka u obojga partnerów.
Badania na płodność dobiera się indywidualnie. U kobiety diagnostyka niepłodności zwykle obejmuje wywiad, ocenę cyklu i owulacji oraz USG narządów rodnych. W zależności od wskazań lekarz może zlecić badania hormonalne, ocenę rezerwy jajnikowej za pomocą AMH i liczby pęcherzyków antralnych, a także badanie drożności jajowodów. U mężczyzny podstawą jest badanie nasienia. Na tej podstawie lekarz ocenia, czy potrzebne są dodatkowe badania, dalsze naturalne starania, leczenie lub metody wspomaganego
rozrodu.
